S konings paleis en tuinen van het loo

TEN GELEIDE

De vertaling van dit boek, bedoeld als
attentie aan de huidige opzichter der Pa-
leistuinen Dirk Willem Schakelaar, be-
halve groot vakman ook zeer geïnteres-
seerd in de historie van deze tuin, bleek
niet mogelijk zonder een grondige studie
gemaakt te hebben van de tuinkunst in het
algemeen en van de Franse zeventiende
eeuwse tuinarchitectuur in het bijzonder.
Een vertaling kan slechts dán een juiste
verklaring geven van de gebruikelijke ter-
men op dit gebied en van de gehele uitvoering

van het ontwerp als de gestelde wetten
voor de aanleg van een Franse formele tuin
de vertaler zelf volkomen duidelijk is ge-
worden.
Bij de bestudering van alle ter beschik-
king staande literatuur over dit onderwerp
heb ik de meeste zekerheid omtrent de
juiste handeling van het gegeven ge-
vonden in La théorie de la pratique du Jar-
dinage, geschreven door Dezallier d'Ar-
genville, uitgegeven in het jaar 1709 door
Pierre Jean Mariette te Parijs.
De basistheorieën van de Franse zeven-
tiende eeuwse tuinontwerpen waren reeds
eerder vastgelegd onder andere in de be-
langrijke werken van Jacques Boyceau de
la Barauderie, Traité du Fardinage, Parijs,
1638 en Claude Mollet: Theâtre du Jardi-
nage, 1652. In het uitgebreid theoretische
werk van Dezaillier d'Argenville zijn deze
theorieën tot in de kleinste details uitge-
werkt en verdedigd. Duidelijk bleek bij de
studie van de tuinkunst in deze episode de
groeiende relatie tussen de architectuur
van het huis en de aansluitende tuinen.
Mede door de vele oriënterende ge-
sprekken met mr. A. Staring en de aan-
wijzingen van de restauratie-architect

ir. J. B. baron van Asbeck, dekunsthistorici
drs. A. C. Kranenburg-Vos en Herbert J.
Hijmersma werd het mij mogelijk deze
vertaling te maken.
Archiefonderzoek, noodzakelijk voor het
samenstellen van de illustraties in dit werk
en historisch onderzoek van de tuin waren
te meer interessant en zinvol, omdat thans
voor Het Loo restauratieplannen worden
voorbereid en huis en tuin hierin gezamen-
lijk worden betrokken.
Een recente vondst in de Collectie
Tessin-Hårleman - een 18e eeuwse copy
naar Claude Desgots - te Stockholm is een
stimulans tot verder onderzoek.
De relatie huis-tuin heeft in de paar
eeuwen die voorafgaan aan de tijd dat Het
Loo gebouwd werd een boeiende evolutie
doorgemaakt. Naarmate het defensieve
karakter bij de kasteelbouw vervaagt,
komt de grotere tuin tot ontwikkeling die
nog als een afzonderlijke eenheid - vaak
omsloten - in de nabije omgeving van het
kasteel wordt gesitueerd. De twee elemen-
ten huis en tuin worden op den duur geïn-
tegreerd in één allesomvattende composi-
tie en aangelegd volgens streng symetri-
sche plannen zoals dat het eerst blijkt uit
de zestiende eeuwse Italiaanse ontwerpen.
Deze nieuwe visie komt tot volle ontplooi-
ing in de zeventiende eeuwse Franse tuin-
projecten.
Voor Het Loo zijn de eerste ontwerpen
vermoedelijk gemaakt door architecten
aan de Académie d'Architecture te Parijs
in het jaar 1684. Voor wat betreft de stijl
zijn er in het tuinontwerp zowel een aantal
renaissance elementen als invloeden van
de barok te onderkennen. Zo vertonen de
beide zijtuinen direct naast het Huis, de
z.g. 'Koningstuin' en de 'Koninginnetuin',
doch ook de 'Koninginnegrot' en "s Ko-
ningsbad' onder het hoofdgebouw - dui-
delijk de invloed van de renaissance stijl.
Eigentijdse elementen daarentegen in deze

compositie zijn de berceautuin, evenals de
twee kwartcirkelvormige zuilengangen,
die de gezamenlijke afsluiting vormen van
de boventuin.
De grote parterre direct achter het Huis
vertoont in de vormgeving van de verschil-
lende compartimenten en broderieën een
uitgesproken Franse Lodewijk XIV-stijl.
In het gehele ontwerp is duidelijk de
axiale lijn te volgen die al begint vóór het
inrithek en zich voortzet via oprijlaan,
voorplein, door de vestibule, om vervol-
gens vanaf het terras aan de tuinzijde te
culmineren in een wijds perspectief tot ver
in het verschiet.
Het optische effect van deze fraaie door-
kijk wordt nog geaccentueerd door de twee
coulissen in het beeldvlak. Op het eerste
plan is dat de middendwarslaan met hoog
opgesnoeide loofbomen waar doorheen
men een doorzicht heeft naar de hoger gele-
gen boventuin. Op het tweede plan zijn het
de twee kwartcirkelvormige colonnades die
het uitzicht, als het ware naar de gezichts-
einder leiden langs een naar het noorden lo-
pende laan van hoge geschoren beukenha-
gen eindigend bij de in de verte liggende
houten toren. Wie waren de uitvoerders
van dit meesterwerk?
Aangenomen mag worden dat de Hol-
landse architect Roman, die later in speci-
ale dienst zal treden van de Koning-Stad-
houder, van de aanvang af grote invloed
heeft gehad op de vormgeving van Het
Loo. Ten nauwste werkte hij samen met
de jonge Fransman Daniel Marot die in de
decoratieve en ornamentale uitvoering van
het Huis en van de Tuin een zeer groot
aandeel had
In de geschiedenis van de Nederlandse
tuinkunst zou Het Loo een aparte plaats
dienen te krijgen. De grootse aanleg is
voor ons land uniek. Bovendien is van
geen andere formele tuin zoveel bekend en
in fragmenten bewaard gebleven. We

denken dan aan de beschrijving van
Harris, de duidelijke tekening van Van
Staden en de vele prenten die van de wa-
terwerken en tuingezichten zijn gemaakt
die ook, al mogen zij hier en daar wellicht
geromantiseerd zijn, toch die sfeer geven
die men zich hierbij moet voorstellen.
Als decoratieve elementen zijn er de
twee grote gave terrasbeelden de Rijn en
de IJssel, de beelden, de vazen, de talloze
fragmenten van stoepen en randen van
bassins, de deels teruggevonden mozaïken,
de funderingen der tuinmuren enz. In een
der bekendste tuinhistorische standaard-
werken, dat van Marie Gothein, lezen we
de volgende passage over Het Loo: 'Er zijn
vele Hollandse Huizen en Kastelen te be-
schrijven maar geen enkel is zó belangrijk
in decoratieve opzet en stijlvorm als Huis
en Tuin van Het Loo'.
Met gebruikmaking van typisch Hol-
lands materiaal, het profiteren van be-
staande terreindisposities, het toepassen
van natuurlijk stromend water, doch voor-
al door de fraaie vormgeving en het door-
voeren van de fijnere schaal kregen de tui-
nen van Het Loo niettegenstaande de dui-
delijk Franse invloeden, een uitgesproken
Hollands karakter. Behalve Harris zijn er
vele bezoekers geweest die in hun reisbe-
schrijvingen getuigden van de luister van
Het Loo en van de grote pracht van zijn
tuin en fonteinen.
Moge deze rijk geïllustreerde vertaling
van het ooggetuige verslag van dr. Harris,
over de oorspronkelijke tuinen van Het
Loo ertoe bijdragen dat ook onze ogen ge-
opend worden voor de schoonheid van
Het Loo zoals het er in het einde van de
zeventiende eeuw en het grootste deel van
de achttiende eeuw heeft uitgezien, zoals
het gesticht werd door de Koning-Stad-
houder Willem III en zijn gemalin Ko-
koningin Mary Stuart.

L. v. E .- M.