Bewustzijn

We denken na. We herinneren ons van alles. We voelen. We slapen. We dromen. We ontwaken. We stellen ons van alles voor. Al die tijd weten we dat we die dingen doen. Of, zoals de befaamde neuropsychiater J. Allan Hobson schrijft: 'Aan het begin van het derde millennium hebben we niet alleen een bewustzijn en zijn we ons bovendien bewust van dat bewustzijn, maar beseffen we ook hoe en waarom we ons bewust zijn van ons bewustzijn.'
Maar als we de mogelijkheden en consequenties van ons bewustzijn beseffen, hoe zit het dan met de mechanismen ervan? Waar komt het vandaan en hoe werkt het? Specialisten op het gebied van de cognitieve neurowetenschappen vinden steeds meer aanwijzingen dat bepaalde bewustzijnstoestanden gekoppeld zijn aan specifieke hersengedeelten, maar is bewustzijn louter iets biologisch? Waar houden de hersenen op en begint de geest?

Meer dan vijftig jaar geleden formuleerde Hobson voor het eerst zijn ideeën over de relatie tussen hersenen en geest - een opvatting van de bewuste geest als een opeenvolgende reeks bewustzijnstoestanden. Sindsdien heeft wetenschappelijk onderzoek op dit gebied - inclusief Hobsons eigen onderzoek naar slapen en dromen - die visie alleen maar bevestigd en versterkt. Maar hoeveel gegevens er ook zijn verzameld, voor Hobson blijft een puur objectieve benadering altijd beperkt. Hoewel men niet langer van mening is dat de geest iets vluchtigs is dat in de schedel rondwaart, zullen we ook nooit in staat zijn om bewustzijnstoestanden volledig te definiëren met PET-scans of een EEG. Alleen door ook rekening te houden met iemands subjectieve ervaringen kunnen we ons een juist beeld vormen van het bewustzijn.

In Bewustzijn verkent Hobson de structuren en functies van onze hersenen waarvan nu bekend is dat ze van fundamenteel belang zijn voor bewuste ervaringen. Hij toont daarbij aan dat zijn vroegere opvatting van een ondeelbaar hersenen-geestsysteem is ontzenuwd door zijn eigen onderzoek en door doorbraken die mogelijk werden dankzij revolutionaire neurobiologische technieken, zoals het scannen van levende hersenen en laboratoriumonderzoek van processen zoals herinneren, aandacht en visualisatie.

Het incalculeren van subjectiviteit maakt de benadering van Hobson juist zo uniek - en zo meeslepend. Uitstijgend boven de objectieve wereld van het laboratorium behandelt hij prangende zaken als de kwestie lichaam-geest, vrije wil, geestelijke energie en de geest-als-oorzaak met een aanstekelijk enthousiasme dat gebaseerd-is op een reeks van, zoals hij zelf zegt "volstrekt eenvoudige beweringen van het gezonde verstand'. Hij gaat niet alleen in op oorspronkelijk psychologisch onderzoek, maar put ook in ruime mate uit zijn eigen ervaringen en het werk van filosofen en kunstenaars om het bewustzijn in hun bewoordingen te definiëren. Het resultaat is een hoogstpersoonlijke verkenningstocht door het brein en de geest onder leiding van een van de meest vooraanstaande gidsen - een boek dat hoewel het stevig wetenschappelijk gefundeerd is, nooit de geheimzinnige en verleidelijke kant van het onderwerp uit het oog verliest.

Bewustzijn is een aantrekkelijk geschreven en uitdagend boek dat duidelijk maakt dat het zoeken naar antwoorden op de vraag wat onze geest nu precies is niet alleen een kwestie van wetenschappelijke maar ook van menselijke betekenis is. Zoals Hobson in zijn voorwoord schrijft: 'De veronderstelling dat hersenen en geest een zijn, betekent dat wij onze hersenen zijn en dat onze hersenen onszelf zijn. Hoe meer we over hersenen en geest te weten komen, des te meer leren we over onszelf.'