De koffie is hier zeer goed

Woord vooraf

Ineens kwam ik het briefje tegen. Er stonden maar een paar woorden op: "De
koffie is hier zeer goed." En een afzender natuurlijk, want waarom zou je ano-
niem blijven als je die mening bent toegedaan.
Eigenlijk vond ik het een passende titel voor dit boekje over het 100-jarige Volks-
huis. Als er ergens sprake is van "koffie", dan toch wel in het Volkshuis van Zut-
phen.
Het briefje trof ik aan tijdens de inventarisatie van het archief. Het zat bij een
dikke stapel ingevulde formulieren die gebruikt waren om de mening te peilen
van Zutphenaren en van mensen die zich op Zutphen oriënteren wat betreft het
bezoek aan de markt, de winkels, de scholen e.d. De meneer die zijn mening over
de koffie in het Volkshuis zo kernachtig had neergeschreven, had geen officieel
formulier nodig om duidelijk te maken dat het Volkshuis moest blijven. Want
daarover ging de enquête.
Hoewel de man die zijn mening over de koffie in het Volkshuis onverbloemd
onder woorden bracht, bij naam en toenaam bekend is, vindt u die naam niet ver-
meld. Wie weet was het dezelfde die tegen één van de verslaggevers van het
Zutphens Dagblad (22 maart 1985) zei: "De prijzen moeten omhoog. De koffie is
hier goed. Prima zelfs. Beter dan het spul dat je in dure hotels of koffiebars krijgt.
En de bediening is uitstekend." Iemand die dát zegt, moet je een beetje in be-
scherming nemen ...

Jaap Riemens

1 Hoe en waarom het begon

Het ontstaan van de afdeling Zutphen van de Volksbond hield onmiddellijk ver-
band met de inhuldiging van prinses Wilhelmina als koningin der Nederlanden.
Het feit dat Nederland een nieuwe koningin kreeg betekende nogal wat, ook voor
de Zutphense gemeenschap. Er werd gedurende enkele dagen flink feest gevierd.
Zutphen was altijd al Oranjegezind, al leek dat niet goed samen te gaan met het
'rode' karakter van het stadsbestuur. Of die Oranjegezindheid reden was om feest
te vieren, moet dan ook sterk betwijfeld worden.
Tegen het einde van de 19e eeuw heerste er overal bittere armoede, het was de
tijd van 'niets om handen hebben', de tijd van drank én de tijd van wering van
drank. Kortom: de tijd van verenigingen en instellingen die de mensheid daar
eens flink tegen wilden wapenen.

De oprichting in 1875
In 1875 werd de 'Volksbond tegen drankmisbruik' opgericht. In het Algemeen
Handelsblad verschenen enkele artikelen van L.P. Philippona over het misbruik
van sterke drank. Hij bepleitte, schrijvend onder het pseudoniem Multapatior,
vereniging van allen die het met hem eens waren. Zo kwam de Multapatiorsbond
tot stand met afdelingen in Amsterdam, Hoorn, Utrecht, Joure en Leeuwarden.
Deze Philippona - voorzitter geworden en voor het leven benoemd tot lid van het
dagelijks bestuur - overleed in 1879 en werd opgevolgd door de uit Zutphen af-
komstige mr. H. Goeman Borgesius. Toen werden ook de eerste maatregelen be-
sproken om drankmisbruik op lotingsdagen (voor de militie) tegen te gaan.
In 1880 werden in Amsterdam en Dordrecht voor het eerst koffie- en melkwagen-
tjes geëxploiteerd. Een jaar later werd de Drankwet behandeld en aangenomen in
het parlement. Goeman Borgesius werd, net als minister Modderman, benoemd
tot erelid van de Volksbond. Zij hadden de publieke opinie gunstig weten te beïn-
vloeden. In Amsterdam stond voor het eerst handenarbeid in de belangstelling.
Weer een jaar later werd de Multapatiorsbond omgedoopt in Volksbond tegen
drankmisbruik. In het vaandel stond vooral: ontwikkeling en zelfbeheersing,
huiselijk geluk en welvaart. En dat alles onder het motto: krachtig voorwaarts.

Blauwe Winkel
In Zutphen werd pas in 1898 een afdeling van de Volksbond in het leven geroe-
pen. Het gebeurde meteen ná de inhuldigingsfeesten. Tijdens die feesten was de 'Blauwe Winkel' actief. Aan die Blauwe Winkel heeft het Volkshuis z'n ontstaan
te danken.
Bij de oprichting van de afdeling Zutphen op 1 oktober 1898 hield de voorzitter
van het voorlopig bestuur, jhr. mr. D.O. Engelen, de talrijke aanwezigen voor dat
dit alleen maar kon gebeuren als uitvloeisel van de activiteiten van de zogeheten
Blauwe Winkel. Die had met succes gewerkt. De Blauwe Winkel was een activi-
teit van enkele Zutphenaren die vonden dat je best wel vrolijk mocht zijn met
zo'n feest, maar dat dat niet hoefde te ontaarden in dronkenschap. Deze Zutphe-
naren behoorden tot de Vereeniging tot Afschaffing van Sterken Drank.
Het is goed aan de hand van een voorbeeld even bij deze vereniging stil te staan.
Het bestuur ervan, dr. van den Bergh van Eysinga, predikant te Zutphen en socia-
list, was voorzitter, richtte zich met een brief in 1897 tot de Zutphense raad met
het verzoek de openbare aanbesteding van de verkoop van gras níet te houden in
lokalen met "vergunning". Het bestuur had als argument:
Het is haar bekend, dat deze omstandigheid oorzaak is, dat sommige ge-
gadigden, onder den bedwelmenden invloed van den alcohol, vóór of tij-
dens de verkooping gebruikt, te hoog tegen elkaar opbieden, over welke
handelingen ze later, in nuchteren toestand, dikwijls berouw gevoelen.

Men ging ervan uit dat het wel niet de bedoeling van de raad zou zijn de gemeen-
tekas op déze manier te spekken. Daarom vroeg men deze verpachtingen zoveel
mogelijk te houden in lokalen of ruimten waar geen alcoholische dranken werden
geschonken.
Over deze Blauwe Winkel is eigenlijk weinig bekend. Notulen van de bestuurs-
vergaderingen van de afdeling van de Volksbond ontbreken over deze periode.
Alleen de plaatselijke pers gaf informatie. Een ingezonden bericht, drie dagen
voor deze feesten, liet aan duidelijkheid niet te wensen over:
We mogen zeker wel eens een oogenblikje uwe aandacht vragen voor onze
"Blauwe Winkel" als zijnde een gelegenheid waar men in een alcoholvrije
omgeving, voor billijke, zelfs zeer billijke prijzen, zich kan verfrisschen, en
men dus niet verplicht is zich te begeven in de met alcohol bezwangerde
atmosfeer van een café met vergunning, om daar te zitten tusschen heel en
half dronken bezoekers, een omgeving dus waar men vrouw en kinderen
niet kan brengen, waar een nuchter mensch zich niet tehuis gevoelt, en
waar de zwakken aan de verleiding zijn blootgesteld.
We rekenen dan ook op een zeer druk bezoek en zullen zorg dragen voor
een goede bediening en dito consumptie, terwijl we ons het recht voorbe-
houden zoonoodig enkele personen den toegang te weigeren.

In diezelfde krant werd uitgebreid verslag gedaan van de tweedaagse feestelijk-
heden in de stad en in Warnsveld. De Blauwe Winkel viel daarbij echter nauwe-
lijks op. De 'winkel' was ondergebracht in het oude postkantoor aan de Markt. De
opening ervan had plaats op zondag 4 september, om drie uur 's middags. Inder-
daad net na de feestelijkheden in de stad ter gelegenheid van de verjaardag van
koningin Wilhelmina. Maar de stad was nog niet uitgefeest. Op maandag 5 en
dinsdag 6 september werd er gefeest en gedanst tot in de kleine uurtjes.
De Blauwe Winkel was een koffiehuis voor geheelonthouders, zoals te lezen is in
de advertentie van 3 september 1898 in de Zutphensche Courant.

Daarmee opent het boek: De koffie is hier zeer goed